The Circle

Met name voor Engelse lezers was George Orwell’s Nineteen Eighty-Four een van de meest angstaanjagende boeken van de twintigste eeuw, onder andere omdat het verhaal zich afspeelt in een voor hen zeer herkenbare omgeving, het door de Tweede Wereldoorlog geteisterde Londen. In Dave Eggers’ dystopische roman The Circle (2013) levert het huidige digitale landschap, met name de voortdurend groeiende rol van social media, de achtergrond voor de verontrustende ontwikkelingen. Is dit werk van hetzelfde kaliber als Nineteen Eighty-Four? Nee, dat is het niet. Maar de poging telt.

Eggers beschrijft een situatie waarin een internetbedrijf, the Circle, het monopolie op alle digitale informatie in handen krijgt. Sharing is caring leert the Circle haar medewerkers en de mensheid. Uiteindelijk streeft het bedrijf naar een volledig transparante wereld, waarin al het menselijk handelen voor iedereen zichtbaar is en wordt becommentarieerd. Dit doel zal worden bereikt met het zogenaamde sluiten van de cirkel.

De lezer leert the Circle kennen door de ogen van Mae, net aangenomen bij het bedrijf dankzij oud-studiegenoot Annie. Annie heeft een relatief hoge positie binnen the Circle. Mae is jong en naïef, en zeer vereerd met de kans die ze krijgt. The Circle is opgericht door Ty, een computergenie met het oorspronkelijke idee internetgebruik eenvoudiger te maken door de toepassing van een account per persoon, met een wachtwoord. Dit account, TruYou genaamd, sluit anoniem surfen weliswaar uit, maar dat heeft het voordeel dat het internet direct een beschaafdere plek wordt. De troll is verleden tijd. Ty vormt samen met twee anderen de Wise Men, de opperbazen van the Circle. Bailey is het menselijke gezicht van het bedrijf, Stenton de zelfbenoemde Capitalist Prime.

Samen met Mae zien we the Circle in korte tijd groeien tot een octopus met wereldomvattende tentakels, via een programma als SeeChange, dat het wereldwijde gebruik van kleine camera’s promoot, en ChildTrack, dat ontvoeringen tegengaat door bij kinderen een GPS-zender in te bouwen. Baas Bailey introduceert de meeste van de nieuwe uitvindingen. Hij lijkt oprecht te geloven dat de wereld beter wordt door het delen van informatie, en dat veiligheid belangrijker is dan privacy. Ondanks protest van haar ouders en ex-vriend Mercer gaat Mae volledig op in de ontwikkelingen. Haar bestaan draait al snel om digitale informatie, op de hoogte blijven, oordelen en beoordeeld worden. Aan het eind van Boek I speelt Mae’s leven zich bijna geheel af op de campus van the Circle, heeft ze negen schermen op haar bureau om bij te blijven, een armbandscherm om haar lichamelijke gezondheid te meten, en krijgt haar vader de beste MS-behandeling die het bedrijf kan betalen (inclusief camera’s in huis om de zorg te optimaliseren). In navolging van een groeiend aantal politici wordt ze bovendien transparant, wat wil zeggen dat ze een camera op haar borst draagt om al haar ervaringen te delen met de wereld. Inmiddels zijn de bedrijfsleuzen niet meer alleen Sharing is caring, maar ook Secrets are lies en Privacy is theft. Mae staat volledig achter deze filosofie. Zelfs haar laatste momenten van zelfgekozen afzondering, tijdens het kajakken, offert ze op voor volledige transparantie.

sousveillance

De opeenvolging van technologische ontwikkelingen die, vanuit de beste bedoelingen, de privacy steeds meer beperken, is niet onvoorstelbaar. Grenzend aan het ongeloofwaardige is echter de volgzaamheid van Mae, die niet in staat blijkt tot enige mate van kritisch denken. Tegengeluiden van haar ouders en ex Mercer wijdt ze aan hun gebrek aan participatie in de glorieuze nieuwe wereld. Een door een senator geleid onderzoek tegen the Circle, het grootste internetbedrijf ter wereld, wordt de kop ingedrukt op de meest voorspelbare en clichématige manier denkbaar – zelfs de niet-lezer kan direct raden welke.

 

Daarnaast heeft Mae grote behoefte aan de lichamelijke aandacht van haar collega’s, zo blijkt op de eerste bedrijfsborrel. Dit wordt wellicht versterkt door haar lachwekkende alcoholtolerantie. Binnen de kortste keren maakt ze nader kennis met twee verschillende mannen: de onzekere Francis (kampend met een ernstige vorm van voortijdige ontlading), en de mysterieuze Kalden. Het lijkt erop dat Mae’s voornaamste drijfveer bevestiging is. Ze zoekt voortdurend bevestiging in de beoordeling die ze krijgt van klanten, collega’s en onbekenden. De telkens terugkerende beloning na afronding van elk taakje of sociaal-digitale handeling doet sterk denken aan de beloningsstructuur die sommige computerspellen zo verslavend maakt. Op Mae’s afdeling draagt bovendien iedereen een oortje waardoor gedurende de dag vragen worden gesteld. Het apparaatje reageert onder andere op knikken met het hoofd; het verandert de drager effectief in een ja-knikker. Tot overmaat van ramp kiest Mae als beloningsgeluiden een belletje (een Pavloviaanse verwijzing van het dikste hout), en haar eigen stem, die haar naam in haar oor fluistert.

Dus ja, ze zoekt naar bevestiging, ook in haar seksuele jongleeract. En Mae is niet de enige. Zelfs Francis, die in bed toch niet al te veel klaarspeelt, vraagt om een beoordeling (op een schaal van 0 tot 100) na elke voortijdig getorpedeerde poging tot lichamelijke intimiteit. Mae verkiest uiteindelijk de inadequate Francis boven Kalden, die haar wel bevrediging kan bieden maar die ouderwets onbereikbaar blijkt te zijn, zelfs met de beschikbare digitale middelen.

Merkwaardig genoeg zoekt Mae slechts halfslachtig naar de bevestiging van haar ouders, of van andere mensen buiten the Circle of de digitale wereld. Ex-vriend Mercer wil geen contact meer met haar, en het lijkt erop dat haar ouders haar aanwezigheid ook niet erg waarderen. Het kan Mae niet op andere gedachten brengen. Bailey’s indoctrinatie heeft haar meningloze hoofd gevuld. De mensheid staat op een keerpunt in de geschiedenis en de weg naar een stralende nieuwe toekomst wordt, volgens haar, bereid door the Circle.

Boek II begint niet veel beter. Superkapitalist Stenton is teruggekeerd van een duikexpeditie in de Marianentrog met enkele leden van de daar aangetroffen fauna (die de decompressie blijkbaar overleven). Op de campus zijn drie aquaria gebouwd. Een ervan huist een doorzichtige octopus, waarvan de afmetingen moeilijk zijn in te schatten. Als een blinde tast het beest voortdurend zijn omgeving af, nieuwsgierig naar alles wat er om hem heen gebeurt. In een tweede tank zwemmen doorschijnende zeepaardjes. De vader verstopt zich op de bodem van de glazen tank, zich schijnbaar onbewust van het feit dat hij overal zichtbaar is. Het laatste dier is een transparante haai, blind, en met een onverzadigbare honger. Hij verslindt prooidieren razendsnel en verwerkt ze in seconden tot uitwerpselen.

Inmiddels heeft Mae honderdduizenden volgers bij haar dagelijkse handelingen en is ze het luik geworden waardoor alle mensen bij the Circle naar binnen kunnen kijken. Haar status binnen het bedrijf is evenredig gestegen. Haar relatie met Annie wordt krampachtig, ook door het voortdurend aanwezige publiek. Mae kan er niet mee zitten, ze voelt zich juist een betere versie van zichzelf, door alle ogen die haar in de gaten houden.

De technologische ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. Er komt een systeem om de prestaties van alle leerlingen bij te houden, gekoppeld aan hun locatie (YouthRank), en een manier om alle historische beeldbestanden van familieleden op te zoeken (PastPerfect). Het moet ook mogelijk zijn alle mensen te volgen en aan te geven of ze wel thuishoren waar ze zich bevinden. Mensen met een strafblad kunnen direct gemarkeerd worden (SeeYou). In huis moeten bewegingssensoren kunnen detecteren of het gefilmde gedrag wel binnen de norm valt, of wellicht geweld impliceert. Een alarm waarschuwt dan direct de buurt. Dan komt Mae op het idee een aantal concepten te combineren en alle overheidsdiensten, van het betalen van boetes tot stemmen aan toe, te combineren onder een verplicht TruYou account voor alle burgers. Stenton ziet het plan direct zitten: zou Demoxie, want zo gaat het heten, een regering niet feitelijk overbodig maken?

Opnieuw is er weinig protest tegen de plannen. Sterker nog, de meeste mensen zijn voor. Een dronkenlap raaskalt iets over hoe alle mensen god zijn geworden, alziend en oordelend. Kalden weet op geheimzinnige wijze het waterdichte systeem van camera’s binnen the Circle te vermijden om in contact te komen met Mae zonder dat de wereld meekijkt. Hij maakt de vergelijking tussen de huidige situatie en de opkomst van Hitler en Stalin. Hij vraagt Mae in te grijpen op dit vergelijkbare kantelpunt in de geschiedenis. Ze moet zich bij de eerste gelegenheid met een groot publiek uitspreken tegen de nieuwste ontwikkelingen. Alleen door haar invloed kan het onheil worden afgewend. Mae legt het advies naast zich neer.

Intussen heeft Annie zich opgegeven als proefpersoon voor PastPerfect. De openbare reconstructie van haar familiegeschiedenis levert echter zeer ongewenste resultaten op, van slavenhandel in het verre verleden tot seksuele geheimen van haar ouders. Tot overmaat van ramp duiken beelden op van een beveiligingscamera waarop te zien is hoe een man verdrinkt onder de ogen van Annie’s ouders. Ze grijpen niet in. Annie’s gezondheid heeft erg te lijden onder deze beproeving. Ze begint te denken dat het misschien helemaal niet wenselijk is alles te weten. Mae meent Annie te kunnen helpen door haar familieproblemen te delen met haar hele publiek, Mae’s standaardoplossing voor alle problemen. Het werkt niet. Annie bezwijkt en raakt in een coma.

drone

De volgende technologische vooruitgang dient zich aan in de vorm van SoulSearch, een programma waarmee voortvluchtige criminelen wereldwijd binnen minuten moeten kunnen worden opgespoord. Ter demonstratie besluit Mae Mercer te zoeken, een uitdaging omdat hij is gevlucht naar het dunbevolkte noorden. Dankzij de hulp van een groot aantal Circle-gebruikers blijkt het een fluitje van een cent Mercer te vinden. Maar de zoektocht eindigt desastreus. Mercer probeert te ontsnappen in zijn auto, achtervolgd door de cameradrones van het hulpvaardige publiek. Ten einde raad rijdt Mercer van een brug af, de afgrond in. Ook deze gebeurtenis zet Mae niet aan het denken. Mercer was ongetwijfeld depressief, alleen in een boshut, de geboden vriendschap van duizenden afwijzend.

Er is geen tijd voor rouw, want Stenton en zijn diepzeemonsters vragen om aandacht. Het onvermijdelijke gebeurt: om de dieren beter te kunnen bestuderen in hun natuurlijke omgeving worden de inktvis en de zeepaardjes samen met de haai in een groot aquarium geplaatst. De uitkomst laat zich raden. In een oogwenk vreet de haai alle andere dieren op. Bailey is geschokt. Stenton is gefascineerd. De symboliek is zo subtiel als een gong.

De enige verrassing is de aanwezigheid van Circle oprichter Ty bij het spektakel. Tot grote verbazing van Mae blijkt dat Ty en Kalden dezelfde persoon zijn. Ty/Kalden weet met Mae af te spreken, buiten bereik van de camera’s. Hij waarschuwt voor het sluiten van de cirkel, de nabije toekomst waarin kinderen bij hun geboorte met een chip worden uitgerust, en vervolgens hun hele leven digitaal worden gevolgd. Hij legt uit dat zijn creatie niet meer in de hand te houden is, dat the Circle de haai is geworden die de wereld verslindt. Ty smeekt Mae een door hem geschreven verklaring voor te lezen voor haar volgers, ‘de Rechten van de Mens in het Digitale Tijdperk’. Zelf zal hij zijn kennis van het bedrijf gebruiken om het te gronde te richten. Mae weet wat haar te doen staat.

Wat dat is, blijkt in Boek III. Mae zit aan het bed van de comateuze Annie. Ze denkt terug aan hoe ze Ty’s snode plan verraadde aan Stenton en Bailey. Ze heeft haar plicht gedaan. Nu kan niets het sluiten van de cirkel meer in de weg staan. Het enige wat Mae nog dwars zit, is dat ze geen toegang heeft tot de gedachten en dromen van Annie, duidelijk zichtbaar op de ziekenhuismonitor. Er moet toch een manier zijn om daar verandering in te brengen.

 

De digitale ontwikkelingen in The Circle zijn inderdaad uiterst herkenbaar. Het verhaal zou zich zelfs op dit moment kunnen afspelen. In Nineteen Eighty-Four is ontsnapping aan het zicht van Big Brother lastig, maar niet onmogelijk. Binnenskamers zijn de telescreens alomtegenwoordig, schermen die niet alleen voortdurend staatspropaganda uitzenden, maar tegelijk ook als camera dienen. Het is niet mogelijk te weten wanneer er wordt gekeken, dus de burger dient zich, voor zijn eigen bestwil, altijd te gedragen alsof er op dat moment toezicht is: Mae voelt zich zelfs een beter mens dankzij de ogen van de massa. Dit idee van het panopticum, waar iedereen op ieder moment kan worden bekeken is natuurlijk ook duidelijk aanwezig in The Circle. Effectief toezicht is een bestaansvoorwaarde voor elke gevangenis. Wat Orwell niet had kunnen vermoeden is dat tegenwoordig vrijwel iedereen (op het noordelijk halfrond) een computer met webcam in huis heeft, en dat slechts weinigen de deur uitgaan zonder een smartphone met camera en GPS-zender op zak, geheel uit vrije wil. Dankzij social media filmen of fotograferen mensen zichzelf en anderen voortdurend.

Maar surveillance veronderstelt ook straf. De burger of gevangene onder toezicht moet weten en vrezen dat elke afwijking van de norm wordt bestraft. Dit gebeurt in Nineteen Eighty-Four, waar de staat dissidenten laat verdwijnen. De plotselinge dood van Mercer in The Circle wordt niet eens indirect veroorzaakt door Mae en haar bedrijf, het is zijn eigen keuze. Waarom kiest Mercer voor zelfmoord? Hij had ook kunnen zwaaien naar de camera’s, om terug te keren naar zijn huisje in de bossen en een leven zonder gebruik van social media. Hij had kunnen kiezen voor vrijwillige excommunicatie in de meest letterlijke zin des woords. Er staat geen straf op het willen ontwijken van digitale communicatie met andere mensen. Eggers hint slechts kort naar een norm waar aan moet worden voldaan, met het programma dat binnenshuis bewegingen registreert die zouden kunnen duiden op fysiek geweld. Registreren sensoren een dergelijke beweging, gaat er een alarm af. Dat zou het begin kunnen zijn van een groter normenpakket waar de burger zich aan dient te houden, maar het blijft bij deze suggestie.

bigbrother

Surveillance veronderstelt bovendien een supervisor. Als alle mensen elkaar in de gaten houden is de centrale opzichter waarschijnlijk het bedrijf the Circle, waar alle informatie binnenkomt. Maar wat doet het bedrijf met deze gegevens als het geen gedragsregels oplegt en niet straft? The Circle is geen instrument van de staat. Stenton suggereert zelfs dat dankzij Demoxie Washington uiteindelijk niet meer nodig zal zijn. Alle burgers worden gedwongen direct hun stem uit te brengen. Democratie is niet langer een recht, maar een plicht. Democracy is mandatory here! Het eindresultaat zou de heerschappij van de massa zijn, een ochlocratie. Dat is vermoedelijk een stap terug, maar het is nog geen totalitaire staat, zoals Orwell’s Airstrip One. Is Stenton de charismatische populist die de kritiekloze massa zijn wil oplegt en de dictator van de V.S. wordt? Wordt Stenton Big Brother? Er is slechts weinig in het boek dat dit suggereert.

Naast de plotselinge zelfmoord van Mercer kent het verhaal andere grote en kleinere onduidelijkheden. Natuurlijk kunnen mensen bezwijken onder stress, maar hoe geloofwaardig is de comateuze toestand waarin Annie terecht komt tijdens haar PastPerfect onderzoek? Waarom zijn de beelden van de beveiligingscamera waarop het incident staat met Annie’s ouders en de verdrinkende man nooit eerder bekeken? Is dat niet de eerste stap in elk onderzoek? Op grotere schaal zijn de gebeurtenissen niet minder ongeloofwaardig. Het zogenaamde sluiten van de cirkel lukt in erg korte tijd. Is dat mogelijk in een land als de V.S.? Zou niet alleen de bureaucratische rompslomp jaren tijd kosten? Daarbij is er nauwelijks politieke tegenstand. Het protest van een senator wordt de mond gesnoerd dankzij ‘belastende zaken’, aangetroffen op haar computer. Er wordt gesuggereerd dat deze praktijken veel vaker plaatsvinden. Hoe is dat mogelijk met een verplicht persoonsgebonden internetaccount, en als een groot deel van de politici volledig transparant is geworden? Deze gebeurtenissen kunnen niet naast elkaar plaatsvinden.

De belangrijkste vraag waar de lezer mee blijft zitten is echter: waar heeft Ty Mae eigenlijk voor nodig? Het gaat ogenschijnlijk om haar grote aantal volgers, maar dat zou een klein probleem moeten zijn voor computergenie, oprichter van the Circle en cultheld Ty. Waarom verzamelt hij zelf geen volgers om zijn boodschap te openbaren? Waarom brengt hij, als hij die macht heeft, het bedrijf niet ten val zonder de hulp van Mae?

Met name na de lekkage van duizenden NSA documenten door Edward Snowden in 2013 zijn mensen zich bewust geworden van het gevaar van digitale gegevensopslag. De gecombineerde data over ons individuele gedrag kan, volgens geheime diensten, gebruikt worden ter vergroting van de staatsveiligheid. Dezelfde gegevens kunnen ook verhandeld worden voor de commerciële waarde die ze bezitten. Bedrijven zijn geïnteresseerd in ons, nu nog anonieme, internetgedrag. De strijd tussen privacy (eigenheid) en veiligheid is een belangrijke moderne kwestie. Vooral sinds de aanslagen in de V.S. van 2001 en de daaropvolgende USA PATRIOT Act (Uniting and Strengthening America by Providing Appropriate Tools Required to Intercept and Obstruct Terrorism Act of 2001, een acroniem waarvan de anti propagandistische Orwell zich zou omdraaien in zijn graf) heeft de Amerikaanse overheid gebruik gemaakt van de heersende angst om meer bevoegdheden te krijgen, en de privacy te beperken. Protest heeft weinig zin. De naam Patriot Act alleen al impliceert dat eenieder die kritiek uit niet vaderlandslievend genoeg is, en mogelijk verdacht. Maar in Eggers’ boek, ook uit 2013, spelen de geheime diensten geen enkele rol.

Zijn wij dan zelf de wachters en de gevangenen in het panopticum? Een goed punt dat Eggers maakt is dat mensen niet gelukkiger worden van veel digitale vriendschappen, we blijven behoefte houden aan echt sociaal contact. Veel van de technologische ontwikkelingen in The Circle zijn nu al gaande. De explosieve toename van het gebruik van social media, grotere opslagcapaciteit en weinig bescherming van onze eigenheid zijn herkenbare verschijnselen. Een grotere afhankelijkheid van technologie en een afname van menselijk contact is dat ook. Het valt niet uit te sluiten dat een internetgigant het absolute monopolie op digitale informatie in handen krijgt, en de mensheid een tijdperk van commercieel dictatorschap tegemoet gaat. In dat geval zou de vergelijking tussen The Circle en Nineteen Eighty-Four minder terecht zijn dan die met Aldous Huxley’s Brave New World. Maar ook die vergelijking loopt mank, want The Circle is geen dystopie die zich afspeelt in een totalitaire samenleving, het is het voorportaal van die samenleving. Het beschrijft de ontwikkelingen die kunnen leiden tot de ergst denkbare consequenties. Wat die consequenties zijn en hoe ze tot stand komen vertelt het verhaal niet. Ondanks de vele plotgaten, de leeghoofdige hoofdpersoon, de eendimensionale karakters en de uiterst hardhandige symboliek nodigt Eggers uit tot denken en discussie. Nee, zeedieren die vanaf de bodem van de Marianentrog naar de oppervlakte worden gehaald overleven de decompressie vermoedelijk niet. Maar, ook al zijn er elegantere metaforen denkbaar, misschien moeten we toch op onze hoede zijn voor de haai die de wereld verslindt.

2 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *